Mü­ha­cir mət­bua­tın Azər­bay­can di­as­po­ru­nun in­ki­şa­fın­da ro­lu

28.08.2018 11:55
495
Mü­ha­cir mət­bua­tın Azər­bay­can di­as­po­ru­nun in­ki­şa­fın­da ro­lu

XIX əs­rin ikin­ci ya­rı­sın­da Qu­zey­də və Gü­ney­də ilk mət­bu or­qan­la­rı­nın mey­da­na çıx­ma­sı ay­rı düş­müş bir xal­qın ədə­bi-ic­ti­mai ba­xım­dan zə­if­lə­yən ün­siy­yə­ti­nə güc­lü tə­kan ver­di. Azər­bay­can xal­qı­nın dü­çar ol­du­ğu mə­nə­vi ağ­rı­la­rı əks et­di­rən "Mol­la Nəs­rəd­din" jur­na­lı hər iki tay­da mil­li bir­li­yin tə­şək­kü­lü­nə şə­ra­it ya­rat­dı.


"Mol­la Nəs­rəd­din" jur­na­lı (1906-cı il) ya­zır­dı: "Vax­tı ilə çar hö­ku­mə­ti Qaf­qaz Azər­bay­ca­nı­nın ba­şı­na gə­ti­rən baq­qal oyu­nu­nu, in­di də İran mut­lə­qiy­yə­ti Cə­nu­bi Azər­bay­ca­nın ba­şı­na gə­tir­mək­də­dir. İran­da­kı pan­far­sist quv­və­lər Cə­nu­bi Azər­bay­can xal­qı­nı mil­li zülm al­tın­da sax­la­maq­da, on­la­rın ana di­li­ni boğ­maq­da­dır­lar, ana di­lin­də mət­bu­at və ədə­biy­yat nəş­ri qa­da­ğan edil­miş­dir. Teh­ran hö­ku­mə­ti İran Azər­bay­ca­nın­da türk­lük söh­bət­lə­ri­ni o də­rə­cə­də qa­da­ğan tu­tub ki, bu sə­tir­lə­ri cız­ma­qa­ra­la­ya­nın gö­zü­nün qa­ba­ğın­da Təb­riz şə­hə­rin­də həf­tə­nin bu baş-o baş ki­tab ma­ğa­za­la­rın­da sax­ta ax­ta­rış­lar mey­da­na gə­lir­di ki, mə­ba­də-mə­ba­də ora­da bir türk ki­ta­bı ta­pı­la" (ac­hiq.org).


1923-cü ilin sen­tyab­rın 26-da Tür­ki­yə­nin İs­tan­bul şə­hə­rin­də Azər­bay­can mü­ha­ci­rət mət­bua­tı­nın ilk nü­mu­nə­si olan "Ye­ni Qaf­qas­ya" jur­na­lı nəşr edil­mə­yə baş­la­dı. Azər­bay­can Mil­li Qur­tu­luş Hə­rə­ka­tı­nın ideo­lo­qu M.Ə.Rə­sul­za­də tə­rə­fin­dən nəşr edi­lən bu jur­na­lın baş­lı­ca qa­yə­si Azər­bay­can­da da­vam edən mil­li is­tiq­lal mü­ba­ri­zə­si­nə dəs­tək ver­mək, və­tə­ni bol­şe­vik iş­ğa­lın­dan xi­las et­mək idi. 1927-ci il­də "Ye­ni Qaf­qas­ya" So­vet İt­ti­fa­qı­nın Tür­ki­yə­yə təz­yiq­lə­rin­dən son­ra fəa­liy­yə­ti­ni da­yan­dır­sa da son­ra­lar, yə­ni 1932-ci ilə­dək Azər­bay­can mü­ha­cir­lə­ri Tür­ki­yə­dən çı­xa­rı­la­na qə­dər bu və ya di­gər ad­lar­la öz nəşr­lə­ri­ni bu­rax­ma­ğa mü­vəf­fəq olub­lar. Hə­min müd­dət­də Azər­bay­can mü­ha­cir­lə­ri İs­tan­bul­da "Azə­ri türk" (1928-1930), "Ya­şıl yar­paq" (1928), "Od­lu yurd" (1929 -1931 məc­muə­lə­ri­ni və "Bil­di­riş" qə­ze­ti­ni (1930-1931) nəşr edib­lər.


Onu da qeyd edək ki, Azər­bay­can mü­ha­ci­rət mət­bua­tı­nın ba­ni­si M.Ə.Rə­sul­za­də mü­ha­ci­rət mət­bua­tı­nı Mil­li döv­lət ide­ya­la­rı­nın təb­li­ği və iti­ril­miş Azər­bay­can müs­tə­qil­li­yi­nin bər­pa­sı uğ­run­da mü­ba­ri­zə ki­mi də­yər­lən­di­rir­di. Bu məq­səd­lə "Ye­ni Qaf­qas­ya" da Azər­bay­can mü­ha­ci­rət mət­bua­tın­da ta­nın­mış Azər­bay­can zi­ya­lı­la­rı­nın ya­ra­dı­cı­lı­ğı haq­qın­da mü­tə­ma­di mə­lu­mat­lar ve­ri­lir­di.


Rə­sul­za­də­nin "İs­tiq­lal" jur­na­lın­da "Azər­bay­can mət­bua­tı­nın şan­lı xa­ti­rə­si" (Ye­ni Qaf­qas­ya, 1926 , N9), "Tut­du­ğu­muz yol" (Azə­ri türk, 1928, N1), "Hərf in­qi­la­bı cəb­hə­sin­də" (Azə­ri türk, 1928, N18), "Əf­qa­nıs­tan fa­ciə­si" (Od­lu yurd, 1929, N1), "Öy­rə­dən bir mü­si­bət" (Od­lu yurd, 1929, N3), "Müş­tə­rək Qaf­qaz cəb­hə­si" (1932, N12), "Tür­ki­yə və Av­ro­pa" (1932, N13), "Bir re­ji­min il­dö­nü­mü" (1932, N0), "De­mok­ra­ti­ya və So­vet­lər" (1932, N30), "Haqq da, ümid də biz­də" (İs­tiq­lal, 1932, N23), "Va­hid is­tiq­lal­çı­lar cəb­hə­si" (1933, N9), "Uzaq Şərq­də" (1933, N34), "Uk­ray­na mə­sə­lə­si" (1933, N48), "S.Ə.Şir­va­ni­nin çap olun­muş bir şe­ri haq­qın­da", (1933, Azər­bay­can Yurd Bil­gi­si), "Mil­li Azər­bay­can hə­rə­ka­tı­nın xa­rak­te­ri" (Azər­bay­can Yurd Bil­gi­si, 1934, N29), "Azər­bay­can haq­qın­da ümu­mi mə­lu­mat" (Azər­bay­can (An­ka­ra), 1952, N9) "Azər­bay­ca­nın qa­ra gü­nü" ("Bir­lə­şik Qaf­qas­ya", 1953, N3-4), "Azər­bay­can is­tiq­la­lı­nın ela­nı" ("Bir­lə­şik Qaf­qas­ya", 1953, N5) mə­qa­lə­lə­ri da­vam­lı ola­raq nəşr olu­nub.


Ye­ri gəl­miş­kən, Azər­bay­can mü­ha­ci­rət pub­li­sis­ti­ka­sın­da gör­kəm­li ic­ti­mai xa­dim Hü­seyn Bay­ka­ra­nın xü­su­si ye­ri var. H.Bay­ka­ra da di­gər mü­ha­cir­lər ki­mi qür­bət­də və­tə­ni­nin is­tiq­la­lı uğ­run­da mü­ba­ri­zə­yə baş­la­yır, Azər­bay­can xal­qı­nın və­ziy­yə­ti haq­qın­da mət­bu­at­da el­mi, pub­li­sis­tik mə­qa­lə­lər­lə çı­xış edir­di.


Azər­bay­can öz müs­tə­qil­li­yi­ni ye­ni­dən bər­pa et­mək uğ­run­da mü­ba­ri­zə apar­dı­ğı il­lər 80-ci il­lə­rin so­nu 90-cı il­lə­rin əv­vəl­lə­rin­də mü­ha­ci­rət pub­li­sis­ti­ka­sı ye­ni in­ki­şaf mər­hə­lə­si­nə qə­dəm qoy­du. Hə­min dövr­də və müs­tə­qil­li­yin ilk il­lə­rin­də "Azər­bay­can" (An­ka­ra) jur­na­lı öl­kə­də ge­dən ic­ti­mai-si­ya­si pro­ses­lə­ri, xü­su­si­lə Dağ­lıq Qa­ra­bağ və onun ət­ra­fın­da baş ve­rən ha­di­sə­lə­ri diq­qət­lə iz­lə­yir və dər­hal re­ak­si­ya ve­rir­di.


Tür­ki­yə­də ("Azər­bay­can türk­lə­ri", "Xə­zər", İs­tan­bul, 1990), İs­veç­də ("Araz", Lund, 1991; "Azər­bay­can", Stok­holm), Bö­yük Bri­ta­ni­ya­da ("Ay­dın­lıq", 1988, Lon­don; "Od­lar öl­kə­si", 1988, Edin­burq), Al­ma­ni­ya­da ("Azər",1990, Ber­lin; "Ana di­li", 1984, Bonn; "Sa­va­lan", 1967, Ber­lin, "Ərk",1975), İs­pa­ni­ya­da ("Də­də Qor­qud", 1988, Mad­rid), Bel­çi­ka­da ("Qür­bət", 1984, Brüs­sel; "Od­lu və­tən", 1992, Brüs­sel) və s. nəşr edi­lən qə­zet və jur­nal­lar­da mü­ha­ci­rət mət­bua­tı ta­ri­xin­də mü­əy­yən iz qoy­muş pub­li­sis­tik əsər­lər çap edi­lir­di (wi­ki­pe­dia.org).


Ta­rix elm­lə­ri dok­to­ru Nə­si­man Ya­qub­lu mə­qa­lə­lə­ri­nin bi­rin­də qeyd edir ki, ta­nın­mış mü­tə­fək­kir Əli bəy Hü­seyn­za­də­nin əsa­sı­nı qoy­du­ğu, M.Ə.Rə­sul­za­də­nin fəa­liy­yə­tin­də isə re­al­la­şan "türk­ləş­mək, is­lam­laş­maq, av­ro­pa­laş­maq" ide­ya­sı Şərq­də və Azər­bay­can­da ilk de­mok­ra­tik döv­lə­tin ya­ran­ma­sı ilə nə­ti­cə­lən­di: "Tə­əs­süf ki, bu döv­lət 1920-ci il 27 ap­rel ta­ri­xin­də bol­şe­vik­lər tə­rə­fin­dən iş­ğa­la uğ­ra­dı. Bu iş­ğal­dan son­ra bol­şe­vik­lə­rin aman­sız tə­qib­lə­ri sə­bə­bin­dən Azər­bay­ca­nın hü­dud­la­rın­dan kə­na­ra mü­ha­ci­rət axı­nı baş­la­dı. 1920-1922-ci il­lər­də də Gür­cüs­tan­da, Tür­ki­yə­də, İran­da, Fran­sa­da mü­ha­cir­lə­ri­mi­zin gər­gin fəa­liy­yə­ti­nə bax­ma­ya­raq, ilk si­ya­si təş­ki­lat 1923-cü il­də M. Ə. Rə­sul­za­də­nin Tür­ki­yə­yə gə­li­şin­dən son­ra ya­ran­dı. Be­lə ki, azər­bay­can­lı mü­ha­cir­lə­ri bir ye­rə top­la­maq (o za­man mü­ha­cir­lər iki qru­pa bö­lün­müş­dü­lər: si­ya­si və qey­ri-si­ya­si), ilk si­ya­si təş­ki­lat ya­rat­maq və ilk mət­bu or­qan tə­sis et­mək M. Ə. Rə­sul­za­də­nin gər­gin fəa­liy­yə­ti­nin nə­ti­cə­si ol­du. Azər­bay­can mü­ha­ci­rə­ti M. Ə. Rə­sul­za­də­yə qə­dər M. B. Məm­məd­za­də­nin də qeyd et­di­yi ki­mi "baş­sız və in­ti­zam­sız, pə­ri­şan bir mən­zə­rə ərz edir­di".


1924-cü il­də İs­tan­bul­da giz­li fəa­liy­yət gös­tə­rən ye­ni si­ya­si təş­ki­lat- Azər­bay­can Mil­li Mər­kə­zi ya­ra­dıl­dı. AMM-in səd­ri M. Ə. Rə­sul­za­də, MK üzv­lə­ri Xə­lil Xas­məm­mə­dov, Mus­ta­fa Və­kil­li (mü­sa­vat), Əb­dü­lə­li bəy Əmir­ca­nov (bi­tə­rəf), Ək­bə­ra­ğa Şey­xü­lis­la­mov (xalq­çı-so­sia­list) idi.


Azər­bay­can Mil­li Mər­kə­zi ke­çir­di­yi gö­rüş­lə­rin ye­ku­nun­da, fəa­liy­yət hə­dəf­lə­ri­ni bu şə­kil­də açıq­la­yır­dı:

"1. Mər­kəz 28 May 1918-ci il­də qu­rul­muş və dün­ya döv­lət­lə­ri tə­rə­fin­dən is­tiq­la­lı ta­nı­nar­kən, 27 Ap­rel 1920-ci il­də Qı­zıl Rus or­du­la­rı­nın iş­ğa­lı­na uğ­ra­mış olan Azər­bay­can Xalq Cum­hu­riy­yə­ti­nin he­ge­mon­luq və is­tiq­la­lı­nı ye­ni­dən ger­çək­ləş­dir­mək uğ­run­da mü­ca­di­lə edir.

2. Ey­ni geo­po­li­tik şərt­lər da­xi­lin­də olub, ey­ni mü­qəd­də­ra­ta və ey­ni düş­mə­nə ma­lik olan Qaf­qaz­ya­lı qon­şu mil­lət­lə­rin ox­şar tə­şək­kül­lə­ri ilə sıx su­rət­də əla­qə ya­ra­dır.

3. Baş­da Ru­si­ya məh­ku­mu mil­lət­lər ol­maq üz­rə qı­zıl im­pe­ria­liz­min əsa­rə­ti al­tın­da olan bü­tün mil­lət­lə­rin sə­la­hiy­yət­li si­ya­si tə­şək­kül­lə­ri ilə müş­tə­rək kom­mu­nizm tə­ca­vü­zü­nə və Rus im­pe­ria­liz­mi­nə qar­şı mü­ca­di­lə bir­li­yi edir.

4. Dil və Mə­də­niy­yət bir­li­yi ilə bağ­lı ol­du­ğu­muz məh­kum Türk el­lə­ri ilə ara­mız­da­kı möv­cud qar­daş­lıq əla­qə­lə­ri­ni hər sa­hə­də qüv­vət­lən­dir­mə­yə ça­lı­şır.

5. Mil­li Mər­kəz, Sür­gün hö­ku­mə­ti si­fə­ti ilə, Bir­ləş­miş mil­lət­lər, Bey­nəl­mi­ləl qu­rum­lar, Bol­şe­vik əleyh­da­rı qu­ru­luş­lar və da­va­mı­za uy­ğun dost döv­lət­lər nəz­din­də, Azər­bay­ca­nı təm­sil və da­va­nı mü­da­fiə edir.

6. Mil­li Mər­kəz, de­mok­ra­ti­ya­ya bağ­lı, çox par­ti­ya­lı mil­li müs­tə­qil­lik və is­tiq­la­lın qa­za­nıl­ma­sın­dan son­ra, si­ya­si fəa­liy­yə­ti­ni məm­lə­kə­tə nəql edir, Azər­bay­ca­nın si­ya­si hə­ya­tın­da ak­tiv ola­raq yer tu­tur".


Azər­bay­can Mil­li Qur­tu­luş Hə­rə­ka­tı­nın bö­yük ideo­lo­qu M. Ə. Rə­sul­za­də­nin is­tiq­lal ta­ri­xi­miz­də gör­dü­yü ən bö­yük xid­mət Azər­bay­ca­nın azad­lı­ğı və müs­tə­qil­li­yi da­va­sı­nı el­mi və sis­tem­li şə­kil­də apa­ran mət­bu­at or­qan­la­rı­nı ya­rat­ma­sı­dır. M. Ə. Rə­sul­za­də mət­bu­at or­qan­la­rı­nın əsas proq­ram is­ti­qa­mət­lə­ri­ni be­lə ümu­mi­ləş­di­rir­di:

1. Mil­li döv­lət ide­ya­la­rı­nın təb­li­ği və bər­pa­sı uğ­run­da mü­ba­ri­zə.

2. Bol­şe­viz­min tən­qi­di, So­vet hö­ku­mə­ti­nin müs­təm­lə­kə for­ma­lı si­ya­sə­ti­nin if­şa­sı.

3. Öl­kə­nin rus bol­şe­vik iş­ğa­lın­da qa­lan gün­də­lik, ic­ti­mai-si­ya­si fəa­liy­yə­ti­nin təh­li­li və də­yi­şən və­ziy­yə­tə uy­ğun mü­ba­ri­zə şü­ar­la­rı­nı mü­əy­yən edən tək­lif­lə­rin irə­li sü­rül­mə­si.

4. Mil­li-in­qi­la­bi si­ya­sət ru­hun­da olan ra­di­kal si­ya­si dün­ya­gö­rü­şü­nün in­ki­şa­fı və ya­yıl­ma­sı.

5. So­vet mət­bua­tı­nın tən­qi­di və onun­la po­le­mi­ka".


Eks­pert­lər bil­di­rir­lər ki, Azər­bay­can di­as­po­ru­nun bu­gün­kü və­ziy­yə­tə çat­ma­sı, onun uğur­lu in­ki­şaf yo­lu keç­mə­sin­də heç şüb­hə­siz ta­ri­xin müx­tə­lif dövr­lə­rin­də ay­rı-ay­rı öl­kə­lər­də ya­şa­yan mü­ha­cir azər­bay­can­lı­la­rın ro­lu bö­yük olub. Əs­lin­də mü­ha­cir Azər­bay­can mət­bua­tı­nın ta­nın­mış nü­ma­yən­də­lə­ri­nin yo­rul­maz fəa­liy­yə­ti­ni xü­su­si­lə qeyd et­mək la­zım­dır. Ya­xın və uzaq ta­ri­xə nə­zər sa­lar­kən ay­dın gö­rü­nür ki, mü­ha­cir Azər­bay­can mət­bua­tı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri fəa­liy­yət gös­tər­dik­lə­ri öl­kə­lər­də bir növ Azər­bay­can di­as­po­ru­nu təm­sil edib­lər. O da qeyd olu­nur ki, mü­ha­cir mət­bu­at nü­ma­yən­də­lə­ri ya­şa­dıq­la­rı və fəa­liy­yət gös­tər­dik­lə­ri öl­kə­lər va­si­tə­si­lə Azər­bay­ca­nın haqq və hü­quq­la­rı­nın dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nə çat­dı­rıl­ma­sın­da da müs­təs­na rol oy­na­yıb­lar.


Eks­pert­lə­rə gö­rə, mü­ha­ci­rət mət­bua­tı­nın həm təd­qi­qi, həm də təd­ri­sin­də iki mə­sə­lə mə­sə­lə xü­su­si­lə qeyd edil­mə­li­dir.

- Bi­rin­ci­si, bü­tün mü­əl­lif­lər is­tis­na­sız ola­raq 1923-cü ilin sen­tyabr ayın­da Tür­ki­yə­nin İs­tan­bul şə­hə­rin­də Mə­həm­məd Əmin Rə­sul­za­də­nin və Sə­id Əfən­di­nin re­dak­tor­lu­ğu ilə çı­xan "Ye­ni Qaf­qas­ya"nı ilk mü­ha­cir qə­zet he­sab edir­lər. Bö­yük qə­ləm sa­hi­bi, öm­rü­nün so­nu­na qə­dər Azər­bay­ca­nın is­tiq­la­lı uğ­run­da ideo­lo­ji mü­ba­ri­zə apa­ran azad­lıq aşı­qı Mir­zə Ba­la Məm­məd­za­də­nin 1937-ci il­də qə­lə­mə al­dı­ğı "Mil­li Azər­bay­can Hə­rə­ka­tı" ad­lı əsə­rin­də­ki "Ye­ni Qaf­qas­ya" yal­nız azər­bay­can­lı­la­rın de­yil, rus əsa­rə­ti al­tın­da­kı bü­tün türk­lə­rin xa­ric­də çı­xar­dıq­la­rı ilk məc­muə sa­yı­lır­dı.

- İkin­ci­si, hə­min döv­rə nə­zər sal­saq gö­rə­rik ki, mü­ha­ci­rət mət­bua­tı­nın əsas diq­qət ye­tir­di­yi mə­sə­lə­lər­dən bi­ri xa­ri­ci öl­kə­lər­də məs­kun­laş­mış azər­bay­can­lı­la­rın prob­lem­lə­ri­ni üzə çı­xar­maq, on­la­rı işıq­lan­dır­maq idi. Həm­çi­nin mü­ha­ci­rət mət­bua­tı ay­rı-ay­rı öl­kə­lər­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın bir­lik və bə­ra­bər­li­yi­nə ça­ğı­rış edən ma­te­ri­al­lar­la da çı­xış edir­di.


Xa­tır­la­daq ki, Cə­lil Məm­məd­qu­lu­za­də­nin 1921-ci il­də qə­dim Azər­bay­can şə­hə­ri Təb­riz­də nəş­ri­ni da­vam et­dir­di­yi "Mol­la Nəs­rəd­din" jur­na­lı da mü­ha­cir nəşr he­sab edi­lə bi­lər. Çün­ki hə­min il­lər­də o, bir döv­lət­dən baş­qa bir döv­lə­tin əra­zi­si­nə köç­müş­dü.


Azər­bay­can mü­ha­ci­rət jur­na­lis­ti­ka­sı ta­ri­xin­də bö­yük şərq­şü­nas-alim Əh­məd bəy Ağa­oğ­lu­nun xü­su­si ye­ri var. Mil­lə­ti­nə və döv­lə­tə xid­mət gös­tər­mək is­tə­yən hər bir kəs, xü­su­si­lə qə­ləm sa­hib­lə­ri üçün ide­al bir nü­mu­nə sə­viy­yə­si­nə yük­sə­lən Əh­məd bəy Ağa­oğ­lu hə­lə Fran­sa­da təh­sil al­dı­ğı 1885-1894-cü il­lər­də Pa­ris­də çı­xa­rı­lan "Nou­vel Rev­yü" ki­mi ta­nın­mış mət­bu or­qa­nın­da qə­lə­mi­ni sı­na­yıb. Əh­məd bəy Ağa­oğ­lu da di­gər mü­tə­fək­kir­lər ki­mi is­tər Tür­ki­yə­də, Fran­sa­da, is­tər­sə də di­gər öl­kə­lər­də ya­şa­dı­ğı mü­ha­cir hə­ya­tı döv­rün­də hə­min öl­kə­lər­də ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mız­la mü­tə­ma­di ola­raq gö­rü­şüb. On­la­rın bir­lik və bə­ra­bər­li­yi üçün ça­ğı­rış­lar edib, mə­qa­lə­lər ya­zıb.

Azər­bay­ca­nın is­tiq­la­lı uğ­run­da ideo­lo­ji mü­ba­ri­zə ta­ri­xin­də bö­yük rol oy­na­mış şəxs­lər­dən bi­ri də təd­qi­qat­çı Cey­hun Ha­cı­bəy­li­dir. O, bü­tün gü­cü ilə kom­mu­niz­min iç üzü­nü dün­ya­ya açıq­la­yıb, güc­lü qə­lə­mi ilə bir çox dil­lər­də mü­qəd­dəs da­va­sı­nı dün­ya­ya bə­yan edib (sherg.az). O, hə­lə tə­lə­bə olan­da Pa­ri­sin nü­fuz­lu qə­zet­lə­ri­nə mə­qa­lə­lər ya­zıb, təd­ri­cən jur­na­list ki­mi püx­tə­lə­şib. Ta­le Cey­hun Ha­cı­bəy­li­yə so­nun­cu mü­ha­ci­rət­dən əv­vəl də Pa­ris­də ya­şa­ma­ğı qis­mət edib və hə­min dövr­də də Cey­hun Ha­cı­bəy­li öz qə­lə­mi­ni ye­rə qoy­ma­yıb. Cey­hun Ha­cı­bəy­li bü­tün dün­ya­da məş­hur olan "La Re­vue de Do­ux Mon­des" jur­na­lı­nın uzun il­lər əmək­da­şı ki­mi ça­lı­şıb.

 

Rə­şid RƏ­ŞAD

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyi ilə çap olunur

  • SON XƏBƏR
  • TREND