Azər­bay­can di­as­po­ru­nun tə­şək­kül ta­ri­xi

02.08.2018 10:40
552
Azər­bay­can di­as­po­ru­nun tə­şək­kül ta­ri­xi

"Di­as­por" qə­dim yu­nan sö­zü olub hər­fi mə­na­da "sə­pə­lən­mə" de­mək­dir. Bu sö­zün ya­ran­ma ta­ri­xi yu­nan­la­rın era­mız­dan xey­li əv­vəl baş­la­dıq­la­rı iş­ğal və kö­çü­rül­mə döv­rü­nə tə­sa­düf edir. Müx­tə­lif öl­kə­lə­rə hər­bi yü­rüş­lər za­ma­nı yu­nan or­du­su əs­gər­lə­ri­nin bir his­sə­si iş­ğal edil­miş əra­zi­lər­də məs­kun­laş­mış və bu­ra­nın dai­mi sa­kin­lə­ri­nə çev­ril­miş­di­lər. "Di­as­por" kəl­mə­si də məhz on­la­rın di­lin­dən ya­ra­nıb.


Fəa­liy­yət dai­rə­sin­dən, məş­ğu­liy­yə­tin­dən və di­ni eti­qa­dın­dan ası­lı ol­ma­ya­raq hər han­sı bir et­no­sa aid adam­la­rın mü­əy­yən za­man kə­si­yin­də öz ta­ri­xi və­tən­lə­rin­dən kə­nar­da məs­kun­laş­ma­la­rı və ic­ti­mai fəa­liy­yə­ti bi­la­va­si­tə di­as­po­run for­ma­laş­ma­sı ilə nə­ti­cə­lə­nir.

Azər­bay­can­da "di­as­por" an­la­yı­şı haq­qın­da il­kin tə­səv­vür­lər in­di ya­ran­ma­ğa baş­la­sa da, qeyd et­mək la­zım­dır ki, həm­və­tən­lə­ri­mi­zin dün­ya­nın müx­tə­lif öl­kə­lə­rin­də məs­kun­laş­ma­sı pro­se­si hə­lə bir ne­çə əsr əv­vəl baş­la­nıb. Di­gər xalq­lar­la mü­qa­yi­sə­də azər­bay­can­lı­la­rın doğ­ma tor­pa­ğa da­ha çox bağ­lı­lı­ğı üzün­dən Və­tə­ni tərk edib qür­bət­də ya­şam­la­rı on­lar üçün mə­nə­vi ba­xım­dan ağır olub. Tə­sa­dü­fi de­yil ki, Azər­bay­can şi­fa­hi xalq ədə­biy­ya­tın­da "Və­tən - qür­bət" möv­zu­su mü­hüm yer tu­tub. Bu mə­nə­vi ami­lin özü də Azər­bay­can di­as­po­ru­nun ya­ran­ma­sı­nın ki­fa­yət qə­dər qə­dim ta­ri­xə ma­lik ol­du­ğu­nu təs­diq­lə­yir (azer­bai­jan.az).


Qeyd edək ki, təx­mi­nən sa­yı 50 mil­yon nə­fər olan dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın 10 mil­yon­dan ço­xu ha­zır­da mü­ha­ci­rət­də ya­şa­yır. Dün­ya­nın 5 qi­tə­sin­də məs­kun­la­şan azər­bay­can­lı­lar si­ya­si, iq­ti­sa­di və so­si­al-mə­də­ni fəa­liy­yə­ti ya­şa­dıq­la­rı öl­kə­lər, ora­da­kı şə­ra­it, mə­nə­vi də­yər­lər ki­mi müx­tə­lif­dir.


Araş­dır­ma­la­ra gö­rə, XX əs­rin əv­vəl­lə­ri­nə qə­dər Azər­bay­can­dan xa­ri­cə mü­ha­ci­rət edən azər­bay­can­lı­la­rın şəx­siy­yət və­si­qə­lə­rin­də "rus tə­bəə­si" ya­zıl­ma­sı on­la­rın mil­li­yə­ti­nin də "rus" ki­mi təq­dim edil­mə­si ilə nə­ti­cə­lə­nib. O dövr­lər­də qon­şu Ru­si­ya­ya kö­çən azər­bay­can­lı­lar "ta­tar", Tür­ki­yə­də məs­kun­la­şan­lar isə "Azər­bay­can tür­kü" ki­mi ta­nı­nır və qey­də alı­nır­dı. Müa­sir İran əra­zi­sin­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın isə "İran tə­bəə­si" ki­mi təq­di­ma­tı pro­se­si ge­dir­di.

Be­lə ar­zuo­lun­maz və­ziy­yət xa­ri­ci öl­kə­lər­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın rus, türk və fars di­as­por­la­rı­nın tər­kib his­sə­si ki­mi qə­bul edil­mə­si­nə sə­bəb ol­muş, nə­ti­cə­də azər­bay­can­lı­lar baş­qa xalq­la­rın di­as­por­la­rı içə­ri­sin­də as­si­mil­ya­si­ya olun­maq təh­lü­kə­si ilə üz­ləş­miş­lər. La­kin prob­lem­lə­rə və çə­tin­lik­lə­rə bax­ma­ya­raq, azər­bay­can­lı­lar hər za­man öz mil­li mən­su­biy­yə­ti­ni, adət-ənə­nə­lə­ri­ni, mə­nə­vi-əx­la­qi də­yər­lə­ri­ni qo­ru­yub sax­la­mış, ta­ri­xi Və­tən­lə əla­qə­lə­ri­ni itir­mə­yib­lər.


VII əs­rin so­nu-VIII əs­rin əv­vəl­lə­ri xi­la­fət or­du­su­nun Azər­bay­ca­na yü­rü­şü, İs­lam di­ni­nin ya­yıl­ma­sı ilə əla­qə­dar bu­ra­da ərəb­dil­li elm və mə­də­niy­yə­tin in­ki­şa­fı, ey­ni za­man­da on­lar­ca azər­bay­can­lı mü­tə­fək­ki­rin Ya­xın və Or­ta Şər­qin şə­hər­lə­ri­nə axı­nı baş­la­mış və bu pro­ses di­as­po­run ya­ran­ma­sı­nın tə­mə­li­ni qo­yub.

X-XIX əsr­lər­də Ya­xın Şər­qin elm və mə­də­niy­yət mər­kəz­lə­rin­də əs­lən Azər­bay­can­dan olan yüz­lər­lə alim və tə­lə­bə­nin bi­lik­lə­rə yi­yə­lən­mə­si, mil­li tə­fək­kü­rü­mü­zün re­gi­on xalq­la­rı­nın in­ti­ba­hın­da qa­baq­cıl möv­qe­yə çıx­ma­sı sa­yə­sin­də xa­ric­də məs­kun­laş­ma­sı da­ha ge­niş vü­sət alıb.


Azər­bay­can di­as­po­ru­nun for­ma­laş­ma­sı­nın III mər­hə­lə­si Azər­bay­ca­nın Ru­si­ya im­pe­ri­ya­sı tə­rə­fin­dən iş­ğa­lın­dan son­ra­kı döv­rə tə­sa­düf edir. Ru­si­ya­da di­as­po­run tə­şək­kü­lü­nü şər­ti ola­raq iki döv­rə böl­mək olar: XX əs­rin əv­vəl­lə­rin­dən 1920-ci ilə­dək olan bi­rin­ci dövr­də azər­bay­can­lı­la­rın Ru­si­ya ilə əla­qə­lə­ri ni­zam­sız xa­rak­ter da­şı­yıb. 1920-ci il­dən son­ra­kı, ikin­ci dövr­də isə bu pro­ses qis­mən tən­zim­lən­miş və in­ten­siv­lə­şib. Bu­na bax­ma­ya­raq, hə­min mər­hə­lə­lər­də təş­kil olu­nan di­as­por­lar həm kə­miy­yət, həm də fəa­liy­yət­lə­ri­nin key­fiy­yə­ti­nə gö­rə bir-bi­rin­dən fərq­lə­nir­di­lər.


Di­as­po­run for­ma­laş­ma­sı­nın IV mər­hə­lə­si Azər­bay­can De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sı­nın (1918-1920) sü­qu­tun­dan son­ra xa­ri­ci mü­ha­cir­lər axı­nı və Av­ro­pa­da Azər­bay­can di­as­po­ru­nun tə­şək­kü­lü ilə bağ­lı­dır.

1941-1945-ci il­lər­də II Dün­ya mü­ha­ri­bə­si za­ma­nı əsir­lik­də və So­vet qə­za ma­şı­nın ölüm xo­fun­dan Və­tə­nə dö­nə bil­mə­yən azər­bay­can­lı­lar­dan iba­rət ic­ma­la­rın ya­ran­ma­sı di­as­po­run for­ma­laş­ma­sı­nın V mər­hə­lə­si ki­mi sə­ciy­yə­lən­di­ri­lir.

Ötən əs­rin son­la­rın­da İran­da baş ve­rən ic­ti­mai-si­ya­si pro­ses­lər­lə əla­qə­dar bu öl­kə­dən on min­lər­lə azər­bay­can­lı­nın Qərb öl­kə­lə­ri­nə mü­ha­ci­rə­ti Azər­bay­can di­as­po­ru­nun ge­niş­lən­mə­si­nin mü­hüm mər­hə­lə­lə­rin­dən bi­ri olub.


Qeyd edək ki, uzun il­lər­dən bə­ri xa­ric­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar za­man keç­dik­cə, hə­min öl­kə­lə­rin ic­ti­mai-si­ya­si, mə­də­ni və di­gər sa­hə­lə­ri­nə in­teq­ra­si­ya olu­nub­lar. Və nə­ti­cə­də xa­ric­də təd­ri­cən Azər­bay­can di­as­po­ru ya­ra­nıb. Dün­ya öl­kə­lə­rin­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar hə­min döv­lət­lə­rin təh­sil mü­əs­si­sə­lə­rin­də alim-pro­fes­sor, döv­lət or­qan­la­rın­da mə­mur, si­ya­si par­ti­ya­la­rın­da ak­tiv üzv ki­mi, ha­be­lə in­cə­sə­nət və mə­də­niy­yət sa­hə­sin­də öz­lə­ri­ni sü­but et­dik­cə, on­la­rın təş­ki­lat­lan­ma­sı da­ha sü­rət­lə­nib.

Di­as­por ta­ri­xi­mi­zə nəz­rə ye­ti­rən­də gö­rü­rük ki, 1949-ci il fev­ra­lın 1-də Tür­ki­yə­nin An­ka­ra şə­hə­rin­də Azər­bay­can Kül­tür Dər­nə­yi tə­sis edi­lib. Da­ha son­ra 1956-cı il­də Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti­nin ilk mil­li təh­lü­kə­siz­lik na­zi­ri ol­muş Na­ğı bəy Şeyx­za­man­lı­nın oğ­lu Sa­leh bəy Şeyx­za­man­lı ABŞ-da Ame­ri­ka­nın Azər­bay­can cə­miy­yə­ti­ni tə­sis edib (di­as­po­ra.az).


Hey­dər Əli­yev ikin­ci də­fə si­ya­si ha­ki­miy­yə­tə gəl­dik­dən son­ra di­as­por qu­ru­cu­lu­ğu, lob­bi­çi­lik və dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın bir­li­yi, həm­rəy­li­yi məf­hum­la­rı döv­lət si­ya­sə­tin­də xü­su­si yer tut­ma­ğa baş­la­yıb.

Hey­dər Əli­yev çox gö­zəl ba­şa dü­şür­dü ki, Azər­bay­ca­nın haqq sə­si­nin dün­ya­ya çat­dı­rıl­ma­sın­da, döv­lət imi­ci­nin for­ma­laş­dı­rı­ma­sın­da və bey­nəl­xaq nü­fuz mə­sə­lə­lə­rin­də yal­nız rəm­si dip­lo­ma­tik üsul­lar­la ki­fa­yət­lən­mək müm­kün de­yil.

Ulu ön­dər xa­ri­ci öl­kə­lə­rə sə­fər­lə­rin­də və­tən­dən kə­nar­da ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mız­la gö­rüş­mə­yə, on­la­rın prob­lem­lə­ri­ni şəx­sən din­lə­mə­yə, di­as­por və lob­bi­çi­lik işin­də hər cür dəs­tək ver­mə­yə baş­la­yıb.


Qeyd edək ki, Dağ­lıq Qa­ra­bağ ki­mi cid­di bir prob­le­mi olan döv­lə­tin iş­ğal­çı Er­mə­nis­ta­na qar­şı mü­ba­ri­zə­nin ma­sa, kür­sü, tri­bu­na­lar­da apa­rıl­ma­sı yol­la­rın­dan bi­ri də lob­bi­

çi­lik və di­as­por fəa­liy­yə­ti­dir.


Azər­bay­can di­as­po­ru­nun ya­ran­ma­sı ta­ri­xin­də 31 de­kabr Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın Həm­rəy­li­yi Gü­nü­nün tə­sis olun­ma­sı ide­ya­sı ulu ön­də­ri­miz Hey­dər Əli­ye­və məx­sus­dur.

1991-ci ilin son­la­rın­da Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sı Ali Məc­li­si­nin səd­ri Hey­dər Əli­yev dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı ara­sın­da bir­li­yin da­ha da möh­kəm­lən­di­ril­mə­si­nin əhə­miy­yə­ti­ni nə­zə­rə ala­raq, de­kab­rın 31-ni Nax­çı­van Ali Məc­li­sin­də Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın Həm­rəy­li­yi Gü­nü elan et­miş­dir. Tək­lif yek­dil­lik­lə qə­bul olun­du və Azər­bay­can Ali So­ve­ti­nə də ey­ni ad­dı­mın atıl­ma­sı töv­si­yə edil­di. Be­lə­lik­lə, bü­tün azər­bay­can­lı­lar üçün əziz olan 31 De­kabr - Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın Həm­rəy­li­yi Gü­nü hər il bö­yük bay­ram ki­mi qeyd edi­lir.


Bu amil­lə­ri nə­zə­rə alan Hey­dər Əli­yev ilk də­fə ola­raq 1997-ci ilin mar­tın­da Pre­zi­den­tin İc­ra Apa­ra­tı ic­ti­mai-si­ya­si şö­bə­sin­də xa­ric­də ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mız­la əla­qə­lər üz­rə sek­to­ru da ya­rat­dı.


2001-ci il ma­yın 21-də Ba­kı şə­hə­rin­də dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın bir­lik və həm­rəy­li­yi­ni tə­min et­mək məq­sə­di­lə Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın I Qu­rul­ta­yı­nın ke­çi­ril­mə­si haq­qın­da sə­rən­cam im­za­lan­dı. 2001-ci il no­yabr ayı­nın 9-10-da ke­çi­ri­lən ilk qu­rul­tay soy­daş­la­rı­mı­zın həm­rəy­li­yi­nin tə­min edil­mə­si və azər­bay­can­çı­lıq ide­ya­la­rı­nın təb­li­ği is­ti­qa­mə­tin­də ta­ri­xi ha­di­sə­yə çev­ril­di.


2003-cü il­də pre­zi­dent se­çi­lən İl­ham Əli­yev də Ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­ye­vin ənə­nə­lə­ri­ni da­vam et­di­rə­rək di­as­por və lob­bi­çi­lik məs­lə­si­nə xü­su­si önəm ver­di. Pre­zi­dent İl­ham Əli­yev xa­ric­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın təş­ki­lat­lan­ma­sı, on­la­rın va­hid ide­ya ət­ra­fın­da bir­ləş­di­ril­mə­si si­ya­sə­ti­ni mü­vəf­fə­qiy­yət­lə da­vam et­dir­di.


2006-cı il mart ayı­nın 16-da ke­çi­ri­lən Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın II Qu­rul­ta­yın­da iş­ti­rak edən Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin I Qu­rul­tay­dan ötən müd­dət ər­zin­də gö­rü­lən iş­lə­ri Azər­bay­can ic­ma­la­rı­nın for­ma­laş­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də mü­hüm mər­hə­lə ad­lan­dır­dı.

Pre­zi­dent İl­ham Əli­ye­vin 2008-ci il no­yab­rın 19-da im­za­la­dı­ğı sə­rən­cam­la Xa­ri­ci Öl­kə­lər­də Ya­şa­yan Azər­bay­can­lı­lar­la İş üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si­nin əsa­sın­da Di­as­por­la İş üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si­nin ya­ra­dıl­ma­sı mü­hüm qə­rar ol­du.


Azər­bay­can di­as­po­ru­nun ötən dövr­də qa­zan­dı­ğı ən mü­hüm nai­liy­yət­lər­dən bi­ri də dün­ya­nın müx­tə­lif öl­kə­lə­rin­də fəa­liy­yət gös­tə­rən türk di­as­por təş­ki­lat­la­rı ilə sə­mə­rə­li əmək­daş­lıq əla­qə­lə­ri qur­ma­sı­dır. Bu əla­qə­lər hər iki öl­kə­nin prob­lem­lə­ri­nin, xü­su­si­lə Azər­bay­can hə­qi­qət­lə­ri­nin da­ha ef­fek­tiv təb­li­ği­nə im­kan ya­ra­dır. 2006-cı il iyun ayı­nın 7-də Tür­ki­yə­nin An­tal­ya şə­hə­rin­də Azər­bay­can və türk ic­ma­la­rı­nın bir­gə fəa­liy­yət stra­te­gi­ya­sı­nın ha­zır­lan­ma­sı­na həsr olun­muş konf­ran­sın ke­çi­ril­mə­si bu is­ti­qa­mət­də atıl­mış ən mü­hüm ad­dım­lar­dan bi­ri ol­du.


Bü­tün Türk­dil­li xalq­la­rın hə­ya­tın­da mü­hüm əhə­miy­yə­tə ma­lik ha­di­sə­lər­dən bi­ri 2007-ci il mart ayı­nın 9-da Ba­kı şə­hə­rin­də ke­çi­ril­miş Dün­ya Azər­bay­can və Türk di­as­por təş­ki­lat­la­rı rəh­bər­lə­ri­nin I Fo­ru­mun ke­çi­ril­mə­si­dir. Soy­daş­la­rı­mı­zın bir­lik və həm­rəy­li­yi­nin möh­kəm­lən­mə­si üçün ye­ni mər­hə­lə­nin əsa­sı­nı 2009-cu il­də qə­bul edi­lən "Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın Həm­rəy­lik Xar­ti­ya­sı" qoy­du. Bu həm də di­as­por təş­ki­lat­la­rı üçün bir proq­ram sə­nə­di­dir. İl­lər keç­dik­cə, Azər­bay­can və türk ic­ma­la­rı ara­sın­da əmək­daş­lı­ğın in­ki­şa­fı, türk­dil­li xalq­la­rın bir­li­yi­nin və həm­rəy­li­yi­nin möh­kəm­lən­di­ril­mə­si­nə xid­mət edən mü­hüm təd­bir­lə­rin sa­yı­nın art­ma­sı ki­mi coğ­ra­fi­ya­sı­nın da ge­niş­lən­di­ril­mə­si se­vin­di­ri­ci hal­dır.

Xar­ti­ya­nın məq­səd­lə­ri sı­ra­sı­na azə­bay­can­lı­la­rın ic­ti­mai-si­ya­si fə­al­lı­ğı­nın yük­səl­dil­mə­si, cə­miy­yə­tə in­teq­ra­si­ya pro­se­sin­də qar­şı­ya çı­xan prob­lem­lə­rin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sı, mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­rin qo­ru­nub sax­la­nıl­ma­sı və təb­li­ği me­to­do­lo­gi­ya­sı­nı mü­əy­yən et­mək də da­xil idi.


İl­ham Əli­ye­vin mü­va­fiq sə­rən­ca­mı ilə 2011-ci ilin iyul ayın­da Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın III Qu­rul­ta­yı­nın ke­çi­ril­mə­si isə bir növ ənə­nə ha­lı­nı al­mış əv­vəl­ki qu­rul­tay­lar­dan son­ra gö­rü­lən iş­lə­rin he­sa­ba­tı­nı ver­mək, qar­şı­da­kı məq­səd, və­zi­fə­lə­ri mü­əy­yən­ləş­dir­mək xa­rak­te­ri da­şı­yır­dı.

Qu­rul­tay­da çı­xı­şı za­ma­nı döv­lət baş­çı­sı hər za­man ol­du­ğu ki­mi, azər­bay­can­lı­la­rın bir­lik və bə­ra­bər­lik şə­rai­tin­də fəa­liy­yət gös­tər­mə­si­ni zə­ru­ri sa­yır­dı.


Qeyd edək ki, bu gün xa­ric­də ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mı­zın mil­li di­as­por ha­lın­da for­ma­laş­ma­sı, res­pub­li­ka­mız­la əla­qə­lə­ri­nin ya­ra­dıl­ma­sın­da or­ta­ya çı­xan çə­tin­lik­lə­rin və prob­lem­lə­rin da­ha sə­mə­rə­li həl­li yol­la­rı­nın araş­dı­rıl­ma­sı­na bö­yük eh­ti­yac du­yu­lur. Ha­zır­da dün­ya­nın ək­sər öl­kə­sin­də 300-ə ya­xın Azər­bay­can ic­ma və bir­lik­lə­ri fəa­liy­yət gös­tə­rir və di­as­po­ru­mu­zun təş­ki­lat­lan­ma pro­se­si bu gün də da­vam edir.


Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sın­da, İran­da, Gür­cüs­tan­da, İraq­da, Su­ri­ya­da, Tür­ki­yə­də, Da­ğıs­tan­da ya­şa­yan et­nik azər­bay­can­lı­lar­dan baş­qa di­gər öl­kə­lər­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar Azər­bay­can di­as­po­ru­nu əmə­lə gə­ti­rir­lər. Sta­tis­ti­ka­ya gö­rə, Ka­na­da 3465, İran­da 18000000, Ru­si­ya­da 622000, Tür­ki­yə­də 800000, Gür­cüs­tan­da 284761, Qa­za­xıs­tan­da 78300, Al­ma­ni­ya­da 55000, Uk­ray­na­da 45200, Əf­qa­nıs­tan­da 239900, Ni­der­land 18000, İn­gil­tə­rə­də 15000, ABŞ-da 5553 azər­bay­can­lı ya­şa­yır. 


Ay­nu­rə MƏM­MƏ­DO­VA

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyi ilə çap olunur

Açar sözlər:
  • SON XƏBƏR
  • TREND