Di­as­po­ru­mu­zun keç­di­yi uzun yol

20.12.2018 19:33
390
Di­as­po­ru­mu­zun keç­di­yi uzun yol

Azər­bay­can ən qə­dim ta­ri­xi si­vi­li­za­si­ya­la­rın möv­cud ol­du­ğu bir əra­zi ol­du­ğu üçün Azər­bay­can mü­ha­ci­rə­ti­nin ta­ri­xi də son də­rə­cə qə­dim­dir. Azər­bay­can Av­ro­pa və Asi­ya qi­tə­lə­ri­nin qov­şa­ğın­da yer­lə­şən öl­kə­dir və bi­zim si­vi­li­za­si­ya iki güc­lü qüv­və­nin tə­si­ri al­tın­da for­ma­la­şıb.


Eks­pert­lə­rin fik­rin­cə, xa­ri­ci döv­lət­lə­rə mü­ha­ci­rət et­mə­lə­ri­nə bax­ma­ya­raq Azər­bay­can xal­qı­nın nü­ma­yən­də­lə­ri­nin ən baş­lı­ca xü­su­siy­yət­lə­rin­dən bi­ri də odur ki, dai­ma öz mil­li adət-ənə­nə­lə­ri­ni, mən­su­biy­yət­lə­ri­ni öz­lə­ri­nin mə­nə­vi key­fiy­yət­lə­ri­ni qo­ru­yub sax­la­ma­ğa cəhd gös­tə­rib­lər. Sta­tis­ti­ka­ya gö­rə, ha­zır­da xa­ric­də azər­bay­can­lı­la­ra məx­sus 462 di­as­por təş­ki­la­tı fəa­liy­yət gös­tə­rir. Çağ­daş döv­rü­müz­də dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın bir­li­yi­nin bir sı­ra stra­te­ji tə­rəf­lə­ri də qeyd olu­nur.


Pre­zi­den­tin ic­ti­mai-si­ya­si mə­sə­lə­lər üz­rə kö­mək­çi­si Əli Hə­sə­nov da de­yir ki, dün­ya­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar öz ara­la­rın­da na­ra­zı­lıq­la­rın ya­ran­ma­sı­na im­kan ver­mə­mə­li, da­im bir-bi­ri­nə dəs­tək gös­tər­mə­li­dir­lər. Bu ba­xım­dan da dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı vir­tu­al mə­kan­da da fə­al ol­ma­lı­dır­lar: "Dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın bir­li­yi ona gö­rə la­zım­dır ki, azər­bay­can­çı­lıq hiss­lə­ri, mil­li adət-ənə­nə­lər qo­ru­nub sax­la­nıl­sın. Əl­bət­tə, döv­lət or­qan­la­rı ilə Azər­bay­can di­as­por təş­ki­lat­la­rı­nın əla­qə­lə­ri da­im güc­lü ol­ma­lı­dır. Bu sa­hə­də Di­as­por­la İş üz­rə Döv­lət Ko­mi­tə­si ilə ya­na­şı xa­ri­ci öl­kə­lər­də fəa­liy­yət gös­tə­rən Azər­bay­can sə­fir­lik­lə­ri də bü­tün qüv­və­lə­ri­ni sə­fər­bər et­mə­li­dir. Ha­zır­da Azər­bay­ca­nın xa­ri­ci öl­kə­lər­də 92 dip­lo­ma­tik nü­ma­yən­də­li­yi, 60 sə­fir­li­yi var. Əsas is­ti­qa­mət­lər­dən bi­ri odur ki, döv­lət, hö­ku­mət, qa­nun­ve­ri­ci­lik or­qan­la­rın­da Azər­bay­can di­as­por nü­ma­yən­də­lə­ri­nin sa­yı da­ha çox ol­ma­lı­dır. Bu və­zi­fə­ni isə an­caq di­as­por təş­ki­lat­la­rı öz­lə­ri həll edə bi­lər. Azər­bay­can­lı­lar müx­tə­lif öl­kə­lər­də bö­yük biz­nes im­kan­la­rı­na ma­lik­dir. Bu in­san­la­rın Azər­bay­ca­na sər­ma­yə qoy­ma­sı da va­cib mə­sə­lə­lər­dən sa­yı­lır. Ey­ni za­man­da, məhz azər­bay­can­lı biz­nes adam­la­rı­nın mad­di im­kan­la­rın­dan lob­bi fəa­liy­yə­tin­də ya­rar­lan­maq olar. Bu isə konk­ret öl­kə­lə­rin konk­ret döv­lət qu­rum­la­rı ilə fay­da­lı əmək­daş­lı­ğın qu­rul­ma­sın­da özü­nə­məx­sus rol oy­na­ya bi­lər".


Qeyd et­di­yi­miz ki­mi Azər­bay­can di­as­po­ru­nun bü­tün­lük­də for­ma­laş­ma­sı əs­lin­də uzun bir ta­ri­xi yol ke­çib. El­mi nə­ti­cə­lə­rə gö­rə, Azər­bay­can di­as­po­ru­nun tə­şək­kül və for­ma­laş­ma ta­ri­xi bir ne­çə mər­hə­lə­yə bö­lü­nür:

- Er­kən or­ta əsr­lər­də

- X-XIX əsr­lər

- Azər­bay­ca­nın Ru­si­ya İm­pe­ri­ya­sı tə­rə­fin­dən iş­ğal edil­mə­sin­dən son­ra­kı dövr

- Azər­bay­can De­mok­ra­tik Res­pub­li­ka­sı­nın (1918-1920 il­lər) sü­qu­tun­dan son­ra azər­bay­can­lı­la­rın xa­ri­cə axı­nı və Av­ro­pa­da Azə­bay­can Di­as­po­ru­nun ya­ran­ma­sı

- 1941-1945-ci il­lər­də II Dün­ya Mü­ha­ri­bə­si za­ma­nı əsir­lik­dən və SSRİ-nin xo­fun­dan və­tə­nə dö­nə bil­mə­yən azər­bay­can­lı­lar­dan iba­rət ic­ma­la­rın ya­ra­dıl­ma­sı

- XX əs­rin ikin­ci ya­rı­sın­dan eti­ba­rən İran­da baş ver­miş ic­ti­mai-si­ya­si pro­ses­lər­lə əla­qə­dar ola­raq bu öl­kə­dən on min­lər­lə azər­bay­can­lı­nın Qərb öl­kə­lə­ri­nə mü­ha­ci­rə­ti

- SSRİ-nin da­ğıl­ma­sın­dan son­ra Azər­bay­can­da baş ver­miş si­ya­si -hər­bi ha­di­sə­lə­rin nə­ti­cə­sin­də öl­kə­ni tərk et­mək məc­bu­riy­yə­tin­də qal­mış soy­daş­la­rı­mı­zın xa­ri­cə mü­ha­ci­tə­ri (aza­din­form.az).


Ta­rix­çi Va­sif Qa­fa­ro­vun fik­rin­cə, azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sı mü­hüm funk­sio­nal ele­ment­lər­lə zən­gin­dir: "Bun­la­rın ma­hiy­yə­ti öl­kə­nin mə­nə­vi və fi­zi­ki ba­xım­dan zə­if­lət­mək cəhd­lə­ri­ni qo­ru­maq­dır. Bu ideo­lo­gi­ya uni­tar, hü­qu­qi və de­mok­ra­tik döv­lət ki­mi Azər­bay­ca­nın möh­kəm­lən­di­ril­mə­si­nə və in­ki­şa­fı­na yö­nəl­di­lib. Azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sı dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın va­hid ide­ya ət­ra­fın­da bir­ləş­mə­si­ni şərt­lən­di­rən ta­ri­xi-si­ya­si amil­lə­rin təs­ni­fa­tı­nı, xa­ric­də ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mı­zın hü­quq və azad­lıq­la­rı­nın qo­run­ma­sı sa­hə­sin­də döv­lə­tin qar­şı­sın­da du­ran və­zi­fə­lə­ri, on­la­rın Azər­bay­ca­na mü­na­si­bət­də üzə­ri­nə dü­şən mə­nə­vi öh­də­lik­lə­ri, ha­be­lə azər­bay­can­lı an­la­yı­şı­nın so­si­al-fəl­sə­fi məz­mu­nu­nu mü­əy­yən­ləş­di­rən kon­sep­si­ya­dır.


Azər­bay­can­çı­lıq mil­lə­tin­dən ası­lı ol­ma­ya­raq, özü­nü azər­bay­can­lı sa­yan və­tən­daş­la­rın həm­rəy­li­yi üçün möh­kəm is­ti­nad mən­bə­yi, ideo­lo­ji bü­növ­rə­dir. Bu ideo­lo­gi­ya­nın po­zi­tiv xa­rak­te­ri həm də bü­tün dün­ya­ya sə­pə­lən­miş 50 mil­yon­dan ar­tıq azər­bay­can­lı­nı va­hid ide­al­lar na­mi­nə sə­fər­bər et­mək qüd­rə­ti ilə mü­əy­yən olu­nur. Azər­bay­can­çı­lıq müs­tə­qil və bən­zər­siz Azər­bay­ca­nı si­vil döv­lət­lər sı­ra­sı­na çı­xa­ra­caq bir yol­dur. Bu prin­sip 1918-ci il ma­yın 28-də elan edi­lən Azər­bay­ca­nın İs­tiq­lal Bə­yan­na­mə­sin­də də öz ək­si­ni ta­pıb: "İs­tiq­lal Bə­yan­na­mə­si­nin dör­dün­cü mad­də­sin­də qeyd edi­lir­di ki, Azər­bay­can Xalq Cüm­hu­riy­yə­ti mil­lət, məz­həb, si­nif, silk və cins fər­qi göz­lə­mə­dən öz əra­zi­sin­də ya­şa­yan bü­tün və­tən­daş­la­rı­na və­tən­daş­lıq və si­ya­si hü­quq­lar ve­rir. 1918-1920-ci il­lər­də möv­cud ol­muş Azər­bay­can Cüm­hu­riy­yə­ti özü­nün bü­tün möv­cud­lu­ğu döv­rün­də Azər­bay­can ideo­lo­gi­ya­sı onun rəs­mi ideo­lo­gi­ya­sı ol­du, bü­tün xal­qı bu ideo­lo­gi­ya ət­ra­fın­da sıx bir­ləş­di­rə bil­di".


Qa­fa­rov qeyd edir ki, Azər­bay­can so­vet­ləş­di­ri­lən­dən son­ra xal­qı­mı­zın mil­li ru­hu­na, onun ta­ri­xi keç­mi­şi­nə, mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­nə yad olan mark­sizm-le­ni­nizm, bey­nəl­mi­ləl­çi­lik ki­mi ideo­lo­gi­ya­la­rı­nın öl­kə­miz­də təb­li­ği­nə ge­niş yer ve­ril­sə də, so­vet cə­za ma­şı­nı­nın ən ağ­la­sığ­maz ci­na­yət­lə­ri be­lə, bu ideo­lo­gi­ya­la­rı xal­qı­mı­zın mil­li ru­hu­na hop­du­ra bil­mə­di: "XX əs­rin 80-ci il­lə­rin­də xal­qı­mız ye­ni­dən azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sı ət­ra­fın­da sıx bir­lə­şə­rək özü­nün mil­li hü­quq­la­rı uğ­run­da mü­ba­ri­zə­yə baş­la­dı və bu mü­ba­ri­zə­ni uğur­la da ye­kun­laş­dı­ra bil­di. 1991-ci il­də öl­kə­miz öz müs­tə­qil­li­yi­ni bər­pa et­di. Müs­tə­qil­li­yin bər­pa­sı­nın ilk il­lə­rin­də azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sın­dan im­ti­na edil­mə­si öl­kə­də şo­vi­nizm və se­pa­rat­çı­lıq meyl­lə­ri­nin güc­lən­mə­si­nə gə­ti­rib çı­xart­dı. 1993-cü il­də xal­qı­mı­zın ümum­mil­li li­de­ri Hey­dər Əli­yev ha­ki­miy­yə­tə qa­yıt­dıq­dan son­ra məhz öl­kə­də­ki şo­vi­nist və se­pa­rat­çı­lıq əh­val-ru­hiy­yə­si­nə qar­şı mü­ba­ri­zə ide­ya­sı ki­mi azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sı­nı ye­ni­dən or­ta­ya qoy­du. Hey­dər Əli­ye­vin azər­bay­can­çı­lı­ğı müs­tə­qil Azər­bay­can döv­lə­ti­nin əsas ideo­lo­gi­ya­sı ki­mi irə­li sür­mə­si Azər­bay­can xal­qı­nı tez bir za­man­da bu ide­ya ət­ra­fın­da sıx bir­ləş­dir­di".


Mil­lət və­ki­li Rə­fa­el Cəb­ra­yı­lov bil­di­rir ki, ötən əs­rin son­la­rı­na doğ­ru ço­xəsr­lik ta­ri­xi mü­ca­di­lə­nin ye­ku­nu ki­mi döv­lət­çi­li­yi­ni bər­pa edən, azad­lı­ğa qo­vu­şan Azər­bay­can xal­qı­nın mil­li in­ki­şaf yo­lu­nun və ideo­lo­gi­ya­sı­nın for­ma­laş­ma­sı da məhz ulu ön­dər Hey­dər Əli­ye­vin müs­tə­qil res­pub­li­ka­mı­za rəh­bər­li­yi döv­rü­nə tə­sa­düf edir: "Bü­tün ru­hu, qa­nı, ca­nı ilə özü­nü azər­bay­can­lı sa­yan ümum­mil­li li­der cə­miy­yə­tin bü­töv­ləş­mə­si, azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sı­nın mil­li həm­rəy­li­yin apa­rı­cı ami­li­nə çev­ril­mə­si is­ti­qa­mə­tin­də mü­hüm iş­lər gö­rə­rək ümum­xalq bir­li­yi­nin də­rin po­li­to­lo­ji və nə­zə­ri əsas­la­rı­nı irə­li sür­dü. Məhz Hey­dər Əli­yev dü­ha­sı­nın sə­yi ilə azər­bay­can­çı­lıq ma­hiy­yət­cə re­al məz­mun da­şı­ya­raq prak­ti­ka­da rea­li­zə im­kan­la­rı qa­za­nıb" ("sput­nik.az").


Eks­pert­lə­rin fik­rin­cə, son 200 il­də Azər­bay­can Di­as­po­ru­nun ya­ran­ma­sın­da əsa­sən 3 öl­kə­nin və­tən­daş­la­rı olan azər­bay­can­lı­la­rın ro­lu olub. İlk növ­bə­də Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı, İran İs­lam Res­pub­li­ka­sı və Tür­ki­yə Cum­hu­riy­yə­ti. Cə­nub­lu həm­və­tən­lə­ri­miz Azər­bay­can di­as­po­ru­nun mü­hüm qa­na­dı­nı təş­kil edir. Əsa­sən zi­ya­lıl­lar və biz­nes­men­lər­dən iba­rət olan bu qru­pun üzv­lə­ri bir ço­xu pe­şə­kar mü­tə­xəs­sis­lər he­sab olu­nur. Aka­de­mik təh­si­lə ma­raq ol­du­ğun­dan, ha­zır­da di­as­po­ru­muz­da zi­ya­lı­lar tə­bə­qə­si çox­luq təş­kil edir. Ədə­biy­yat, ri­ya­ziy­yat, din, ta­rix, bio­lo­gi­ya, iq­ti­as­di elm­lər sa­hə­sin­də da­ha çox uğur­lar əl­də edən soy­daş­la­rı­mız Qərb və Şərq öl­kə­lə­ri­nin nü­fuz­lu ali və or­ta mək­təb­lə­rin­də dərs de­yir, elm dai­rə­lə­rin­də ta­nı­nır­lar.


II Dün­ya mü­ha­ri­bə­sin­dən son­ra Ame­ri­ka­da məs­kun­laş­mış həm­və­tən­lə­ri­mi­zə təz­yiq­lər edi­lir, ça­lış­dıq­la­rı, ya­şa­dıq­la­rı yer­lər­də sı­xış­dı­rı­lır­dı­lar. 1953-cü ilin mar­tın­da Bir­ləş­miş Ştat­lar döv­lə­ti­nin ma­liy­yə­ləş­dir­di­yi "Bol­şe­vizm­lə Mü­ca­di­lə Ko­or­di­na­si­ya Mər­kə­zi" tə­rə­fin­dən is­ti­qa­mət­lən­di­ri­lən "Qur­tu­luş", son­ra­dan isə "Azad­lıq" ra­dio­su ilk ve­ri­liş­lə­ri­nə baş­la­dı. Azər­bay­can­lı­la­rın həm­rəy­li­yi­nin güc­lən­mə­sin­də "Azər­bay­can şö­bə­si"nin fəa­liy­yə­tə baş­la­ma­sı mü­hüm rol oy­na­dı.


O da qeyd olu­nur ki, XX əs­rin 70-ci il­lə­rin­dən eti­ba­rən Azər­bay­can­da bü­tün sa­hə­lər­də baş­la­yan sü­rət­li in­ki­şaf əha­li­nin gə­lə­cə­yə olan ina­mı­nı qüv­vət­lən­dir­di. El­mə, mə­də­niy­yə­tə, in­cə­sə­nə­tə, ədə­biy­ya­ta və təh­si­lə olan qay­ğı öl­kə zi­ya­lı­la­rı­nın xa­ri­cə olan küt­lə­vi axı­nı­nın qar­şı­sı­nı ala bil­di. Bö­yük si­ya­si xa­dim Hey­dər Əli­yev xal­qın in­tel­lek­tu­al po­ten­sia­lı­nın ar­tı­rıl­ma­sı­nın va­cib­li­yi­ni an­la­yır­dı. Məhz bu­na gö­rə 15 min­dən çox tə­lə­bə­nin SSRİ-nin müx­tə­lif təh­sil ocaq­la­rın­da təh­sil al­ma­sı­nı tə­min et­di (gu­mi­lev-cen­ter.az).


AMEA-nın müx­bir üz­vü Ni­za­mi Cə­fə­rov qeyd edir ki, dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın bir­li­yi və həm­rəy­li­yi döv­lət müs­tə­qil­li­yi­mi­zin bər­pa­sın­dan son­ra rəs­mi si­ya­sət sə­viy­yə­sin­də dəs­tək­lə­nən aş­kar pro­se­sə çev­ri­lib: "XX əsr­də qa­zan­dı­ğı­mız döv­lət müs­tə­qil­li­yi­ni he­çə en­dir­miş so­vet im­pe­ri­ya­sı­nın çö­kü­şü ərə­fə­sin­də Er­mə­nis­ta­nın Azər­bay­ca­na tə­ca­vü­zü­nün ya­rat­dı­ğı ümum­mil­li ağ­rı dün­ya­da ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mı­zı da ayılt­mış və sil­kə­lə­miş, su­ve­ren­li­yin bər­pa­sı­na apa­ran yol­da ta­ri­xi və­tən ət­ra­fın­da həm­rəy­li­yi ar­tıq də­rə­cə­də ak­tu­al­laş­dır­mış­dır. Er­mə­ni hü­cum­la­rı­nın in­ten­siv­ləş­di­yi 1989-cu ilin son gün­lə­rin­də xal­qı­mı­zı iki ye­rə bö­lən sər­həd xət­ti­nin hər iki tə­rəf­dən sö­kül­mə­si cəh­di, 20 Yan­var­da Ba­kı­ya əsas­sız si­lah­lı mü­da­xi­lə təş­kil et­miş, küt­lə­vi qır­ğın tö­rət­miş so­vet rəh­bər­li­yi­nin qa­ni­çən­li­yi­nə qar­şı dün­ya­nın hər ye­rin­də soy­daş­la­rı­mı­zın küt­lə­vi eti­raz dal­ğa­sı bir­lik və həm­rəy­lik zə­ru­rə­ti­nin dərk olun­ma­sın­dan qay­naq­lan­mış­dı. Mü­şa­hi­də­lər gös­tə­rir ki, dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın həm­rəy­li­yi­nə tə­kan ve­rən məhz Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi­ni göz­lə­yən təh­lü­kə ol­du. Er­mə­ni qəsb­kar­lı­ğı­na qar­şı mü­ba­ri­zə­də for­ma­la­şan hə­min həm­rəy­lik la­zı­mi miq­yas alıb tə­ləb olu­nan ef­fek­ti ver­mə­sə də, hər han­sı mil­li təh­lü­kə qar­şı­sın­da bir­ləş­mə­yin ilk bö­yük təc­rü­bə­si­ni ver­di. Eti­raf et­mək la­zım­dır ki, bu, sti­xi­ya­lı, iner­si­ya­lı bir həm­rəy­lik idi, hə­lə ideo­lo­ji məz­mun kəsb et­mə­miş­di. Bu­nun üçün bö­yük ideo­lo­gi­ya və hə­min məf­ku­rə ilə si­lah­lan­mış, ha­mı­lıq­la qə­bul edi­lən si­ya­si rəh­bə­rin xalq­la bir­li­yi la­zım idi" (pres­lib.az).


N.Cə­fə­rov onu da qeyd edir ki, dün­ya si­ya­sə­ti zir­və­sin­də yet­kin­ləş­miş və mə­tin­ləş­miş Hey­dər Əli­yev dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın həm­rəy­li­yi, mil­li bir­li­yi uğ­run­da mü­ba­ri­zə­yə res­pub­li­ka­ya - Nax­çı­va­na qa­yıt­dı­ğı ilk ay­lar­dan baş­la­mış­dı: "1991-ci il de­kab­rın 16-da Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sı­nın Ali Məc­li­si o vaxt bu qu­ru­ma rəh­bər­li­yi öz üzə­ri­nə gö­tür­müş ulu ön­dər Hey­dər Əli­ye­vin bi­la­va­si­tə tə­şəb­bü­sü ilə əda­lət­siz im­pe­ri­ya ağa­lı­ğı­na qar­şı mil­li eti­raz ola­raq sər­həd­lə­rin küt­lə­vi şə­kil­də sö­kül­dü­yü de­kabr ayı­nın 31-ni Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın Həm­rəy­li­yi Gü­nü elan et­di. İlk ola­raq 1991-ci ilin 31 de­kab­rı Nax­çı­van­da müx­tə­lif öl­kə­lər­dən, xü­su­si­lə İran­dan, Tür­ki­yə­dən gəl­miş azər­bay­can­lı­la­rın iş­ti­ra­kı ilə bay­ram edil­di. Nax­çı­van MR Ali Məc­li­si­nin bu ta­ri­xi qə­ra­rı o vaxt Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Ali So­ve­ti tə­rə­fin­dən rəs­mən mü­da­fiə edil­sə də, bu ulu mə­ram­lı gün yal­nız hə­min qə­ra­rın mü­əl­li­fi ol­muş ümum­mil­li li­der Hey­dər Əli­yev 1993-cü il­də xal­qın tə­lə­bi ilə öl­kə rəh­bər­li­yi­nə qa­yı­dıb Pre­zi­dent se­çi­lən­dən son­ra ümum­xalq bay­ra­mı ki­mi qeyd edil­mə­yə baş­lan­dı. Bö­yük rəh­bər bu­nun­la ki­fa­yət­lən­mə­yə­rək, xa­ri­ci öl­kə­lə­rə sə­fər­lə­rin­də azər­bay­can­lı­lar­la gö­rüş­mə­yə xü­su­si diq­qət ye­ti­rir, on­la­rın nə­zə­ri­nə çat­dı­rır­dı ki, for­ma­laş­maq­da olan Azər­bay­can döv­lə­ti­nin bü­tün azər­bay­can­lı­la­ra eh­ti­ya­cı var".


Rə­şid RƏ­ŞAD

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyi ilə çap olunur

  • SON XƏBƏR
  • TREND