Di­as­por qu­ru­cu­lu­ğu­nun müa­sir mər­hə­lə­si

20.11.2018 19:17
461
Di­as­por qu­ru­cu­lu­ğu­nun müa­sir mər­hə­lə­si

Mil­li-mə­də­ni özü­nə­məx­sus­luq və ta­ri­xi ənə­nə­lər


1991-1993-cü il­lər­də in­for­ma­si­ya blo­ka­da­sı­nı ara­dan qal­dır­maq üçün Azər­bay­can di­as­po­ru­nun im­kan­la­rı­nın sə­fər­bər edil­mə­mə­si və lob­bi qu­ru­cu­lu­ğu sa­hə­sin­də heç bir cid­di ad­dı­mın atıl­ma­ma­sı xa­ri­ci si­ya­sət­də bir sı­ra prob­lem­lər ya­rat­maq­day­dı. Bö­yük si­ya­si xa­dim Hey­dər Əli­ye­vin 1993-cü ilin ya­yın­da xal­qın tə­lə­bi ilə ha­ki­miy­yə­tə qa­yı­dı­şı və Azər­bay­ca­nın hü­dud­la­rın­dan kə­nar­da ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mı­zın va­hid ideo­lo­gi­ya ət­ra­fın­da bir­ləş­mə­si­nə, on­la­rın ma­lik ol­du­ğu güc­lü po­ten­sia­lın mil­li prob­lem­lə­rin həl­li­nə yö­nəl­dil­mə­si­nə xid­mət edən bir sı­ra təd­bir­lə­rin hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si bir baş­lan­ğıc ro­lu­nu oy­na­yır.


"Hər bir in­san üçün mil­li mən­su­biy­yə­ti onun qü­rur mən­bə­yi­dir" de­yən ulu ön­də­ri­miz dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın müs­tə­qil döv­lə­ti­miz və va­hid məq­səd ət­ra­fın­da bir­ləş­di­ril­mə­si ide­ya­sı­nın mü­əl­li­fi­dir. O, bü­tün dün­ya­da ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mı­za bu ide­ya ət­ra­fın­da bir­ləş­mə­yi təl­qin edir və bil­di­rir­di ki, azər­bay­can­çı­lıq öz mil­li mən­su­biy­yə­ti­ni, mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­ni qo­ru­yub sax­la­maq, ey­ni za­man­da, on­la­rın ümum­bə­şə­ri də­yər­lər­lə sin­te­zin­dən, in­teq­ra­si­ya­sın­dan bəh­rə­lən­mək və hər bir in­sa­nın in­ki­şa­fı­nı tə­min et­mək­dən iba­rət­dir. Bun­dan baş­qa, xa­ric­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın bir­li­yi və təş­ki­lat­lan­ma­sı mə­sə­lə­si­ni da­im diq­qət mər­kə­zin­də sax­la­yır, Azər­bay­can di­as­por cə­miy­yət­lə­ri­nin prob­lem və qay­ğı­la­rı­na bö­yük həs­sas­lıq­la ya­na­şır­dı.


Hey­dər Əli­yev öz uzaq­gö­rən­li­yi və müd­rik­li­yi ilə xa­ri­ci si­ya­sə­tin stra­te­ji hə­dəf­lə­ri­ni mü­əy­yən­ləş­di­rər­kən, müa­sir dövr­də hər bir döv­lə­tin qüd­rə­ti­nin yal­nız iq­ti­sa­di re­surs­lar­la de­yil, həm də onun xa­ric­də for­ma­laş­dır­dı­ğı di­as­por və lob­bi­nin gü­cü ilə öl­çül­dü­yü­nü nə­zə­rə alıb. Bu sa­hə­yə xü­su­si diq­qət ye­tir­mə­dən xa­ri­ci si­ya­sət­də han­sı­sa cid­di nai­liy­yət­lər qa­zan­maq, ey­ni za­man­da, mil­li mə­sə­lə­lə­rin bey­nəl­xalq müs­tə­vi­yə çı­xa­rıl­ma­sı­na na­il ol­maq müm­kün de­yil. Elə bu sə­bəb­dən də ulu ön­də­ri­mi­zin tə­mə­li­ni qoy­du­ğu si­ya­sət ha­zır­da da uğur­la da­vam et­di­ri­lir. Be­lə ki, Azər­bay­can ha­ki­miy­yə­ti dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın həm­rəy­li­yi­nə na­il ol­maq üçün üzə­ri­nə dü­şən ta­ri­xi mis­si­ya­nı mə­su­liy­yət­lə ye­ri­nə ye­ti­rib. Bu da o de­mək­dir ki, Azər­bay­ca­nın mil­li bay­ram­la­rı sı­ra­sı­na bir möh­tə­şəm ta­rix də əla­və olu­nub: 31 De­kabr - Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın Həm­rəy­lik Gü­nü.


Müs­tə­qil Azər­bay­can döv­lət­çi­li­yi üçün əla­mət­dar olan bu gü­nün - 31 De­kabr - Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın Həm­rəy­lik Gü­nü­nün mü­əl­li­fi də Hey­dər Əli­yev­dir. Bu ta­rix 1991-ci ilin 16 de­kab­rın­dan baş­la­nır. Nax­çı­van Mux­tar Res­pub­li­ka­sın­da Ali Məc­li­sin səd­ri və­zi­fə­sin­də ça­lış­dı­ğı vaxt ulu ön­dər dün­ya­nın bü­tün qütb­lə­rin­də ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mı­zın mil­li ma­raq­lar ət­ra­fın­da bir ara­ya gə­lə­rək Azər­bay­ca­na dəs­tək ver­mə­yə səs­lə­yir­di. Elə bu məq­səd­lə də Hey­dər Əli­yev Nax­çı­van Ali Məc­li­si­nin 1991-ci il ta­rix­li ic­la­sın­da dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­na üz tut­du, on­la­rı bir­li­yə, həm­rəy­li­yə, Azər­bay­ca­nın kö­mə­yi­nə səs­lə­di. Hey­dər Əli­yev dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­na mü­ra­ciə­tin­də de­yir­di: "Biz is­tər­dik ki, müx­tə­lif öl­kə­lər­də ya­şa­yan azər­bay­can­lı­lar hə­min öl­kə­lə­rin və­tən­daş­la­rı ki­mi ya­şa­sın­lar. An­caq heç vaxt öz mil­li kök­lə­ri­ni, mil­li mən­su­biy­yət­lə­ri­ni itir­mə­sin­lər. Çün­ki bi­zi bir­ləş­di­rən mil­li mən­su­biy­yə­ti­miz­dir, ta­ri­xi kök­lə­ri­miz­dir, mil­li-mə­nə­vi də­yər­lə­ri­miz­dir... Və­tə­ni­ni, mil­lə­ti­ni se­vən hər bir azər­bay­can­lı müs­tə­qil­li­yi­mi­zin dön­məz­li­yi üçün cid­di səy gös­tər­mə­li, və­tə­ni­mi­zin, res­pub­li­ka­mı­zın ta­le­yi hər bir soy­da­şı­mı­zın ta­le­yi ol­ma­lı­dır". Azər­bay­can­lı­la­rın ya­şa­dı­ğı bü­tün öl­kə­lər­də əks-sə­da ve­rən bu ça­ğı­rış azər­bay­can­çı­lıq ad­lı ka­mil bir ideo­lo­gi­ya­ya, müs­tə­qil Azər­bay­can döv­lə­ti­nin xi­las yo­lu­na çev­ril­di. Məhz ümum­mil­li li­de­rin tə­şəb­bü­sü ilə Nax­çı­van Ali Məc­li­si hər il 31 de­kab­rın Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın Həm­rəy­lik Gü­nü ki­mi qeyd edil­mə­si ba­rə­də qə­rar,çı­xar­dı ("Trend").


Ye­ri gəl­miş­kən, xa­ric­də­ki Azər­bay­can di­as­por təş­ki­lat­la­rı­nın ya­ran­ma­sı ta­ri­xi ötən əs­rin əv­və­lə­ri­nə tə­sa­düf et­mə­si­nə bax­ma­ya­raq, müa­sir mər­hə­lə­də bu is­ti­qa­mət­də can­lan­ma 1988-ci il­dən eti­ba­rən baş­la­yıb. Eks­pert­lər bil­di­rir­lər ki, be­lə təş­ki­lat­lan­ma pro­se­si 1993-cü ilə qə­dər da­vam edib və hə­min dövr­də bu iş­də Av­ro­pa öl­kə­lə­rin­də ya­şa­yan soy­daş­la­rı­mız fə­al­lıq nü­ma­yiş et­di­rir­di­lər. Bir-bi­ri­nin ar­dın­ca Av­ro­pa öl­kə­lə­rin­də ya­ra­nan təş­ki­lat­lar üç mər­hə­lə­li sis­tem üzə­rin­də fəa­liy­yət gös­tə­rir­di­lər. Bu­ra­da diq­qə­ti çə­kən əsas mə­qam ya­ra­nan bə­zi təş­ki­lat­la­rın ad­la­rın­da fərq ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, on­la­rın bir şəxs tə­rə­fin­dən tə­si­si edil­mə­si idi. Be­lə təş­ki­lat­la­rın ya­ran­ma­sı isə ey­ni sxem üz­rə bir ne­çə təş­ki­la­tın fəa­liy­yət gös­tər­mə­si­nə gə­ti­rib çı­xa­rır­dı.


O da qeyd olu­nur ki, ilk ola­raq Av­ro­pa­da bu il­lər­də ar­dı­cıl ya­ra­nan təş­ki­lat­la­rın apar­dıq­la­rı iş­lər sırf mə­də­ni xa­rek­ter­li idi.


Eks­pert Za­ur Əli­yev qeyd edir ki, Avr­po­pa­da bu il­lər ər­zin­də ya­ra­nan təş­ki­lat­la­rın bir his­sə­si sırf si­ya­si məq­səd­lər na­mi­nə tə­sis edil­miş və on­lar içə­ri­sin­də Azər­bay­ca­nın hər iki tə­rə­fi­nin azad­lı­ğı­na ça­lı­şan mil­li qüv­və­lər­lə ya­na­şı, İran və so­vet tə­si­ri al­tın­da for­ma­la­şan sat­qın­lar, iran­çı, rus­pə­rəst, fars-rus şo­vi­niz­mi­nə xid­mət edən qüv­və­lər fə­al­lıq gös­tə­rir­di­lər: "Mil­li qüv­və­lə­rin üzv­lə­ri­nə qar­şı mü­ba­ri­zə apar­maq məq­sə­di­lə ya­ra­nan be­lə təş­ki­lat­lar müs­tə­qil­lik çı­xış­la­rı səs­lə­nən təd­bir­lər­də qal­ma­qal sal­maq­la, təş­kil et­dik­lə­ri mə­də­ni təd­bir­lə­də üs­tün­lü­yü yal­nız mu­si­qi və ədə­biy­ya­ta ve­rir­di­lər. Bə­zi təş­ki­lat­lar isə iq­ti­sa­di ma­raq­lar na­mi­nə tə­sis edi­lir­di. Be­lə təş­ki­lat­lar di­gər­lə­ri ki­mi kon­sert proq­ram­la­rı təş­kil et­mək­lə ya­na­şı, İra­na və "ye­ni­dən­qur­ma" döv­rü ya­şa­yan Azər­bay­ca­na ge­diş-gə­liş iş­lə­ri­ni əl­lə­rin­də cəm­lə­mə­yə ça­lı­şır­dı­lar. Gə­lir­li sa­hə ol­du­ğun­dan bu təş­ki­lat­la­ra rə­qib çı­xan baş­qa təş­ki­lat­lar da bu is­ti­qa­mət­də iş­lər apar­maq qə­ra­rı­na gəl­dik­də Av­ro­pa­da təş­ki­lat­lan­ma pro­se­sin­də zid­diy­yət­lər ya­ran­dı və təş­ki­lat­la­rın öz­lə­ri bir ne­çə ye­rə par­ça­lan­ma­lı ol­du. Be­lə­lik­lə, ki­çik təş­ki­lat­la­rın fe­de­ra­si­ya­lar və konq­res­lər şə­ki­lin­də bir­ləş­di­ril­mə­si zə­ru­rə­ti mey­da­na çıx­dı. İlk ola­raq bu ad­dı­mı Bir­ləş­miş Ştat­lar­da məs­kun­laş­mış soy­daş­la­rı­mız at­dı­lar və Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı Konq­re­si (DAK) ad­lı qu­ru­mun tə­sis olun­ma­sı pro­se­si­nə baş­la­dı­lar. Adın­dan gö­rün­dü­yü ki­mi, ət­ra­fın­da dün­ya­nın müx­tə­lif böl­gə­lə­rin­də məs­kun­la­şan azər­bay­can­lı­la­rı bir­ləş­di­rən bu qu­ru­mun 1997-ci ilin iyun ayı­nın 27-29-u ABŞ-da ke­çi­ri­lən ilk top­lan­tı za­ma­nı ya­ra­dıl­ma­sı di­as­po­ru­mu­zun for­ma­laş­ma­sı is­ti­qa­mə­tin­də mü­hüm ta­ri­xi ad­dım he­sab olu­nur" ("Olay­lar.az").


Xa­tır­la­daq ki, ha­zır­da xa­ri­ci öl­kə­lər­də 425-ə qə­dər Azər­bay­can di­as­por təş­ki­la­tı fəa­liy­yət gös­tə­rir. Döv­lət baş­çı­sı di­as­por qu­ru­cu­lu­ğu işi­ni xü­su­si diq­qət mər­kə­zin­də sax­la­yır ki, nə­ti­cə eti­ba­ri­lə də Azər­bay­can­da və xa­ric­də bö­yük təd­bir­lər hə­ya­ta ke­çi­ri­lir.


Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın II Qu­rul­ta­yın­dan son­ra 102 di­as­por təş­ki­la­tı­nın tə­sis edil­mə­si, 2011-ci il iyu­lun 5-də ke­çi­ri­lən Dün­ya Azər­bay­can­lı­la­rı­nın III Qu­rul­ta­yın­dan son­ra ötən 1 il ər­zin­də 10-a ya­xın ye­ni di­as­por təş­ki­la­tı­nın ya­ran­ma­sı və bu pro­se­sin da­vam et­mə­si xü­su­si­lə diq­qə­ti çə­kir.


Ha­zır­da Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın bu mə­sə­lə­lər­lə bağ­lı qar­şı­sı­na qoy­du­ğu bir ne­çə prio­ri­tet is­ti­qa­mət­lər var:

1. Xa­ri­ci öl­kə­lər­də fəa­liy­yət gösr­tə­rən ic­ma və bir­lik­lə­rin va­hid təş­ki­lat­da bir­ləş­di­ril­mə­si dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın ümu­mi bir­li­yi­nin tə­məl prin­sip­lə­rin­dən­dir.

2. Azər­bay­can döv­lə­ti dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın bir­li­yi­ni, möv­cud iq­ti­sa­di və si­ya­si ger­çək­lik­lə­ri nə­zə­rə ala­raq hə­ya­ta ke­çir­mə­yə ça­lı­şır.

3. Dün­ya­da azər­bay­can­lı­la­rın həm­rəy­li­yi bü­tün Azər­bay­can xal­qı­nın ideo­lo­ji bü­töv­lü­yü­nü, mil­li bir­li­yi­ni tə­min edən əsas amil­dir və döv­lət si­ya­sə­ti­nin prin­si­pi­al is­ti­qa­mət­lə­rin­dən bi­ri­dir.

4. Ta­ri­xi Və­tən­lə əla­qə­lər mə­sə­lə­si dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın təş­ki­lat­lan­dı­rıl­ma­sı­nın ən mü­hüm prin­sip­lə­rin­dən­dir.

5. Bü­tün dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın bir­li­yi mil­li mə­na­fe­lər və döv­lə­ti ma­raq­lar kon­teks­tin­də or­ta­ya çı­xan tə­bii ta­ri­xi zə­ru­rət ki­mi qiy­mət­lən­di­rir.

6. Dün­ya azə­ray­can­lı­la­rı müs­tə­qil Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı­nın bey­nəl­xalq aləm­lə mü­na­si­bət­lə­ri­nin in­ki­şa­fın­da, öl­kə­miz haq­qın­da hə­qi­qət­lə­rin dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti­nə çat­dı­rıl­ma­sın­da iş­ti­rak et­mək im­ka­nı­na ma­lik ən fə­al qüv­və­yə çev­ril­mə­li­dir.

7. Dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın bir­li­yi mə­sə­lə­si - Azər­bay­can­çı­lıq ideo­lo­gi­ya­sı­nın re­al­laş­dı­rıl­ma­sı me­xa­niz­mi ki­mi qə­bul edi­lir və bu sa­hə­də hə­ya­ta ke­çi­ri­lən bü­tün təd­bir­lər məhz hə­min ama­la əsas­la­nır.

8. Azər­bay­can döv­lə­ti bü­tün dün­ya­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın si­ya­si is­ti­nad­ga­hı ki­mi çı­xış edir və hər za­man on­la­rın qar­şı­laş­dı­ğı çə­tin­lik­lə­rin həl­lin­də ya­xın­dan iş­ti­rak et­mə­yi özü­nün ali məq­səd­lə­rin­dən bi­ri ki­mi də­yər­lən­di­rir.

9. Azər­bay­can döv­lə­ti­nin diq­qət ye­tir­di­yi di­gər bir mü­hüm is­ti­qa­mət soy­daş­la­rı­mız ara­sın­da mə­nə­vi-ideo­lo­ji bir­li­yin ya­ra­dıl­ma­sın­dan, psi­xo­lo­ji ma­neə­lə­rin ara­dan qal­dı­rıl­ma­sın­dan iba­rət­dir.

10. Azər­bay­can mil­li-mə­də­ni özü­nə­məx­sus­lu­ğu­nun, ta­ri­xi ənə­nə­lə­rə bağ­lı­lı­ğı­nı qo­ru­nub sax­la­nıl­ma­sı di­as­por qu­ru­cu­lu­ğu­nun müa­sir mər­hə­lə­si­nin ən ak­tu­al mə­sə­lə­lə­rin­dən bi­ri­dir.


Eks­pert­lə­rə gö­rə, Azər­bay­can döv­lə­ti dün­ya­nın han­sı öl­kə­sin­də ya­şa­ma­sın­dan ası­lı ol­ma­ya­raq, hər bir azər­bay­can­lı­nın prob­lem­lə­ri və qay­ğı­la­rı ilə ma­raq­la­na­raq, bu prob­lem­lə­rin həl­li yo­lun­da yar­dım gös­tər­mə­yə və soy­daş­la­rı­mı­zın hü­quq­la­rı­nı mü­da­fiə et­mə­yə dai­ma ha­zır­dır. Bun­dan baş­qa, ar­tıq de­mək olar ki, dün­ya azər­bay­can­lı­la­rı­nın mil­li özü­nü­dərk, müs­tə­qil döv­lət­çi­lik və mil­li-mə­nə­vi də­yər­lər ət­ra­fın­da bir­ləş­mə­si pro­se­si baş­la­yıb.

De­moq­ra­fik gös­tə­ri­ci­lə­rə gö­rə, Azər­bay­can di­as­po­ru çox bö­yük di­as­po­ra he­sab olu­na bi­lər, çün­ki hər beş nə­fər­dən bi­ri mü­ha­ci­rət­də ya­şa­yır. Şi­ma­li Azər­bay­can, Cə­nu­bi Azər­bay­can və Tür­ki­yə Cum­hu­riy­yə­tin­dən olan azər­bay­can­lı mü­ha­cir­lə­rin he­sa­bı­na ha­zır­da di­as­po­ru­muz üç amil­li bir sis­tem ki­mi möv­cud­dur. Bu üç qol hə­min sis­tem­də mü­əy­yən mə­na­da bə­ra­bər şə­kil­də və ya­na­şı möv­cud ol­sa­lar da on­la­rın key­fiy­yət gös­tə­ri­ci­lə­ri də, di­as­por ola­raq tə­si­ret­mə gü­cü, po­ten­sia­lı da hə­min bu 3 ele­men­tin sö­zü­ge­dən sis­tem­də­ki xü­su­si ro­lu, çə­ki­si və ye­ri də fərq­li tə­sir ba­ğış­la­yır (gu­mi­lev-cen­ter.az).

Bu 3 qa­na­dı ay­rı-ay­rı­lıq­da təq­ri­bən aşa­ğı­da­kı ki­mi izah et­mək olar:

- Şi­ma­li Azər­bay­can­dan müx­tə­lif ta­ri­xi dövr­lər­də ni­zam­sız və pə­ra­kən­də şə­kil­də əsa­sən si­ya­si, so­si­al və iq­ti­sa­di sə­bəb­lər­dən Qər­bə axın et­miş mü­ha­ci­rət et­miş soy­daş­la­rı­mız.

- Cə­nu­bi Azər­bay­can­dan si­ya­si və iq­ti­sa­di sə­bəb­lər­dən mü­ha­ci­rət et­miş son də­rə­cə prob­lem­li və zid­di­yət­li bir qrup.

- Tür­ki­yə Cum­hu­riy­yə­tin­dən məq­səd­yön­lü şə­kil­də, plan­laş­dı­rıl­mış və ic­ma­laş­dı­rıl­mış bir qrup həm­və­tən­lə­ri­miz.


Rə­şid RƏ­ŞAD

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyi ilə çap olunur

  • SON XƏBƏR
  • TREND